سیاه پوشیدن به قصد عزاداری برای زندگی خود

مروری بر نمایشنامه­ ی مرغ دریایی نوشته­ ی آنتوان چخوف
میثم غضنفری

شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸

چخوف عمر کوتاهی داشت، اما در همان مدت کم 44 سال بیش از 700 اثر ادبی آفرید؛ یکی از پربارترین کارنامه‌های یک نویسنده نه تنها در میان روس‌ها که در میان نویسندگان دیگر کشورها. او در سال 1895 نگارش نمایش‌نامه‌ی مرغ دریایی  راآغاز کرد که سال بعد در سالن تئاتر سن‌پطرزبورگ اجرا شد. آثار چخوف در هنر تئاتر تا پیش از این اگرچه به شدت جذاب و درخشان بودند؛ اما به نسبت داستان‌هایش ضعیف‌تر قلمداد می‌شدند و چخوف هم‌چنان جای پای خود را به عنوان نمایش‌نامه‌نویسی چیره دست سفت نکرده بود. با نوشتن مرغ دریایی چخوف نبوغ خود را در نوشتن نمایش‌نامه نشان داد و از آن پس مرحله‌ی نوینی در زندگی هنری او آغاز گشت.

مرغ دریایی را شخصی‌ترین اثر چخوف دانسته‌اند و تنها اثری از اوست که به موضوع هنر می‌پردازد. نمایش‌نامه اثری بسیار لطیف و سرشار از احساسات انسانی است که داستان آن بی‌نهایت ساده و همان زمان بی‌نهایت پیچیده است؛ زیرا که نمایش‌نامه روایت‌گر زندگی عادی و روزمره و ملالت‌های آن است، ملالتی که به قول خود چخوف نباید ارزش آن را در هنر دست‌کم گرفت. مفهوم و مضمون نمایش‌نامه در خواندن نخست آن درک نمی‌شود و خواننده با خواندن‌های پیاپی می‌تواند به لایه‌های عمیق‌تر آن دست پیدا کند.نما‌یش‌نامه برخلاف داستان به ظاهر ساده‌اش پر از جزییات شگفت‌انگیز و عمیق درباره‌ی زندگی شخصیت‌هایش است.

داستان تصویرگر اهمیت قهرمانانه زیستن در عرصه‌ی پیکار هنری است؛ پیکاری که تاب آوردن آن دشوار است، زیرا خود چخوف همواره در حسرت در امان ماندن هنر از آلودگی به ابتذال بود. خودش درباره‌ی نمایش‌نامه‌اش می‌گوید: «سخنان بسیاری درباره‌ی ادبیات. بازی در آن کم است. خروارها عشق.» و داستان نمایش نیز در واقع در قالب چندین ماجرای عاشقانه‌ روایت می‌شود؛ ماجراهایی که همگی یک طرفه و سوزناک و بدفرجام هستند: عشق ترپلف به نینا، عشق نینا به تریگورین، عشق آرکادینا به تریگورین، عشق ماشا به ترپلف، عشق مدودکو به ماشا و عشق پولینا به دکتر دورن.

دختر جوان و زیبایی به نام نینا زارچنایا در کنار دریاچه‌ای پرشکوه زندگی می‌کند. او همواره رویای تئاتر و افتخار را در سر دارد. در دیگر سو، نویسنده‌ای جوان به نام کنستانتین ترپلف، دل‌بسته‌ی نیناست و مانند او در آرزوی افتخار است. او خود را نویسنده‌ای نوگرا می‌داند و مدام از سبک‌های جدید در هنر صحبت می‌کند. او نمایش‌نامه‌ای می‌نویسد به سبک آثار مرسوم آن دوران، نقش نخست نمایش را به نینا می‌سپارد، و آن را اجرا می‌کند؛ ولی مادرش که هنرپیشه‌ای زورگو و خودخواه است نمایش را مسخره می‌کند و تئاتر ترپلف نیمه‌کاره رها می‌شود. این سرآغازی است بر شکست‌های پیاپی ترپلف و ناکامی‌های او در زندگی‌اش که از مرغ دریایی یک تراژدی بزرگ درباره‌ی تنهایی و انزوا و ناکامی‌های انسان مدرن می‌سازد.

از سویی دیگر، نمایش‌نامه از درون شخصیت نینا در جستجوی معنای آرزو و رویاهای هنری است؛ امری که با طنز نیشدار چخوف به شمشیری علیه روشنفکران و هنرمندان زمان تبدیل می‌شود که خود را برتر از توده‌ی مردم می‌پنداشتند:

ـ نینا: «من اگر نویسنده‌ای مثل شما بودم، تمام زندگی‌ام را وقف توده‌ی مردم می‌کردم. ولی می‌دانم تنها سعادت این مردم آن است که خودشان را تا سطح من بالا بکشند و به ارابه‌ام بیاویزند.»

ـ تریگورین: «به ارابه‌ام؟ خیلی خوب است... پس من آگاممنون هستم. مگر نه؟» (هر دو می‌خندند.)

نینا در جدالی است برای غلبه بر نیروی ترس؛ ترسی که مانع از دست یافتن هنرمند به درک حقیقی هنر می‌شود. ترسی که مثل خوره جان ترپلف را می‌خورد، همین باعث ناکامی‌های او می شود. باعث آن که حتی در کشتن خویش نیز در ابتدا ناموفق باشد؛ اما نینا ایمان، قدرت و اراده دارد. زندگی را خوب می‌شناسد. از وجودش احساس سعادتی غرور‌آمیز می‌کند. چون تنها آن زیبایی واقعا زیباست که همه چیز را بداند و باز ایمان داشته باشد. به همین دلیل است که شخصیت زن نمایش، پس از گذر از رنج‌ها و تلخ‌کامی‌های زندگی‌اش، زمانی که به دیدن ترپلف می‌آید این را می‌گوید و آخرین و بزرگ‌ترین شکست ترپلف را رقم می‌زند؛ شکستی که در دیدن پیشی گرفتن نینا نسبت به ترپلف در هنر و زندگی برای‌اش پدید می‌آید: « حالا دیگر مثل گذشته‌ها نیستم... حالا یک هنرپیشه هستم. با لذت، با شور و ذوق بازی می‌کنم. بر روی صحنه مستِ بازی می‌شوم و حس می‌کنم که روحم قوی‌تر شده است.»

مرغ دریایی

مرغ دریایی

نویسنده: آنتوان چخوف - ناشر:  قطره قطع: شمیز،رقعی نوع جلد: شمیز
قیمت: 18,000 تومان

قیمت

16000 تومان


میم

لام

باغ آلبالو

آنتوان چخوف ,
9,000 تومان

داستان ملال انگیز

آنتوان چخوف ,
6,000 تومان

آنتوان پالوویچ چخوف

آنتوان پاولوویچ چخوف ,
55,000 تومان

یادداشت های یک پزشک جوان

میخاییل بولگاكوف ,
18,000 تومان

رفتیم بیرون سیگار بكشیم هفده سال طول كشید

نویسندگان معاصر روس ,
22,000 تومان